کیش در افق تاریخ
بر پهنه‌ی مرواریدگون جزیره کیش، آن‌جا که بر ساحل مرجانی آن شعاع خورشید چونان طلایه‌داری زرین می‌درخشد و در سرخ‌فامی غروبش، زلال دریا به رقص می‌آید، امواج نیلگون بر صخره‌های مرمرین، حکایت شور و شیدایی زمزمه می‌کنند؛ گسترده دیاری که در تار و پودش، هُرم مِهر و نجابت مردمانی تنیده که از بسیاری قرون در پیش از این و تا بدین روز و هم‌اینک، به زلالی نگاه، تابناکیِ دل و گرماگرمیِ وجود، چون نیلی آسمان و درخشانی آفتاب شهره‌اند. 
این‌جا سرزمین دیرپای و مانای مردمانی است که از گاه باستان و تاکنون، بر این پهنه خوش درخشیده‌اند. تاملی کوتاه بر کلیت این ماهیت، ما را با این جزیره نیلگون بیش از پیش مانوس خواهد کرد.
جزیره کیش که از جزایر خلیج فارس و شهرستان بندر لنگه‌ی استان هرمزگان شمرده می‌شود، در 90 کیلومتری غرب بندر لنگه و 37 کیلومتری جنوب غربی بندر چارک، بین 32 درجه و 53 دقیقه عرض شمالی و 49 درجه و 40 دقیقه طول شرقی قرار گرفته است. درازای این جزیره از شرق به غرب 6/15 کیلومتر و عرض متوسطش حدود پنج کیلومتر است و مساحت آن به 7/89 کیلومتر مربع می‏رسد.
نام اصلی و ایرانی این جزیره، کیش است اما مورخان در طول تاریخ آن را به گونه‏های مختلف نگاشته‏اند، هم‌چون کامینا (یونانی) و ونوس، و مورخان ایرانی آن را کیان، کیس، گیس و قیس آورده‏اند. 
بندر لنگه یکی از 13 شهرستان استان هرمزگان دارای چهار بخش شیب‌کوه، کیش، مرکزی و مهران بوده که بخش کیش خود دارای دو دهستان با نام‌های دهستان لاوان و دهستان کیش است.  بر این قرار، جزیره کیش هم مرکز دهستان و هم مرکز بخش کیش از شهرستان بندر لنگه‌ی استان هرمزگان محسوب می‌شود.
عرض شمالی این جزیره ص32ْ 26 و طول شرقی ص58ْ 53 است. امتداد جزیره کیش از شمال به آبادی گُرزه در شهرستان بندر لنگه با فاصله 19 کیلومتر، از شرق به جزیره خُرور با فاصله 48 کیلومتر، از جنوب به بندر ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی، با 230 کیلومتر، و از غرب به بندر الدّمام در عربستان با فاصله 375 کیلومتر می‏رسد و از نظرگاه اقلیمی، کیش در منطقه اقلیم فراخشک گرم قرار می‏گیرد که میانگین باران هشت ساله‏اش 145 میلی‏متر است و میانگین دمای سالانه آن بین 26 تا 27 درجه سانتی‏گراد تفاوت می‏کند. معدل حداکثر گرمای جزیره کیش بالای 30 و معدل حداقل دما 21 درجه ثبت شده است. حداکثر دمای مطلق این جزیره مرجانی حدود 49 درجه و حداقل آن در ماه‏های آذر و دی بین دو تا هفت درجه اندازه‏گیری شده است. ضریب رطوبتی این جزیره، آن را در شرایط کاملا بحری نشان می‏دهد، چراکه به جز در اسفندماه، در بقیه ماه‌های سال، رطوبت بیش از 60 درصد است. کیش دارای آب‌وهوایی بسیار گرم تا گرم و معتدل است ـ با رطوبت نسبی زیاد ـ و باران بسیار متغیر و کم.
در این جزیره نیلگون، سرما محسوس نیست و میزان ساعات آفتابی‏اش از سه هزار و 100 ساعت در سال فراتر می‏رود.
 
پوشش گیاهی کیش
پوشش گیاهی این جزیره تحت تاثیر طول مدت گرما و رطوبت موجود در هوا، شامل «درختان و جنگل‏ها»، «گیاهان طبیعی و خودرو» و «مراتع» می‏شود. به سبب همین آب‌وهوای گرم و مرطوب، برخی از قسمت‏های جزیره کیش از جنگل‏های تُنُک و بوته‏زار، درختچه و درختان پوشیده شده است. خاک کیش دارای ساخت مرجانی است با رنگی نقره‌فام. گونه‌های عمده درختی کیش را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد؛ دسته بومی جزیره مانند کهور ایرانی، کُنار، لور، گز، کرت و سمبولاری، و دسته غیر بومی که در طی سده‌های گذشته و دهه‌های اخیر به جزیره وارد شده‌اند، مانند گل کاغذی، نخل زینتی، اکالیپتوس و مورد، و درختان مثمر مانند نخل خرما، لیموترش، موز، نارگیل و انار هستند. 
 
درختان جنگلی کیش عبارتند از:
 درخت کُنار: درخت کُنار یا سدر از درختان خاص منطقه و خلیج فارس است. برگ آن دارای ارزش اقتصادی است و گرد سبزی که به نام «سدر» به فروش می‏رسد، از ساییدن برگ این درخت تهیه می‌شود. میوه آن نیز خوراکی است.
 درخت کُهور: از درختان گرمسیری است. از چوب آن در صنعت کشتی‌سازی و صنایع دستی استفاده می‏شود.
 درخت خرما: در نقاط گرمسیری اهمیت اقتصادی دارد. در جزیره کیش نیز دو نخلستان وجود دارد و کاوش باستان‏شناسان نشان می‏دهد که کشت درخت خرما در کیش از قدمت بسیاری برخوردار است. 
 درخت لور یا انجیر معابد: در جزایر و بنادر خلیج فارس و دریای عمان می‏روید. در این درخت شیره سفیدرنگی جریان دارد و میوه‏هایش نارنجی و به بزرگی فندق است. در نواحی جنوب این درخت را «لون» و «لیر» گویند.
 درخت خَرگ: خرگ یا استبرق، درختچه‏ای است گرمسیری که در بنادر و جزایر خلیج فارس و دریای عمان می‏روید. از الیافی که از قوزه آن به دست می‏آید، پارچه می‏بافند.
 
گیاهان خودرو و طبیعی جزیره نیز عبارتند از:
 پنیرک: از گیاهانی است که مصرف غذایی و درمانی دارد و ساکنان جزیره کیش آن را «خُبیز» گویند.
 ترشک: گیاه ترشی که خوراکی است و ساکنان محلی آن را «حُمبزان» گویند. اسپهوش، تخم شربتی، خارگرگ، نِفِل، کرت و سمرو از دیگر گیاهان این منطقه هستند و در کل، این جزیره به جهت اقلیم گرم و مرطوبش از پوشش گیاهی تقریبا استپی و خاردار و گیاهان بومی پوشیده شده است. به جهت عدم تراکم پوشش گیاهی، از میان جانوران وحشی در این منطقه تنها آهو یافت می‏شود. جانوران اهلی آن نیز گوسفند، بز، اسب و شتر هستند که آزادانه در بوته‏زارها و باغ‏های جنگلی زیست می‌کنند. از میان خزندگان نیز سوسمارهای کوچک، مارمولک، لاک‏پشت‏های سبز و چرمی و... در این جزیره وجود دارند. گونه‌های پرندگان این جزیره نیز عبارتند از: اگرت ساحلی، سبزقبا، حواصیل خاکستری، هدهد، پرستو، چکاوک، کاکلی، دم‌جنبانک، بلبل خرما، گنجشک معمولی و شهره خاکی. آبزیان از مهم‏ترین موجودات این جزیره‏اند، به‌ویژه آبزیان ظریف و کوچک؛ از قبیل ماهی‌های تزئینی زیبا و رنگارنگ، مرجان‌ها، صدف‌ها، حلزون‌ها، نرم‌تنان، شقایق‌ها،اسفنج‌ها، عروس‌های دریایی و... تعداد زیادی از این آبزیان که در نوع خود از زیباترین موجودات دریایی هستند، به علت مسائل زیستی از هزاران سال پیش در این جزیره به زندگی خویش ادامه می‌دهند؛ هم‌چون قباد شاه‌ماهی، راشگو، حلوا سفید یا زبیدی، شوریده و دختر ناخدا که از مهم‌ترین ماهی‌های خوراکی به شمار می‌روند. هم‌چنین اره‌ماهی، نمبیک، ماهی‌لقمه و اسب‌ماهی از ماهی‌های غیرخوراکی خلیج فارس محسوب می‌شوند. 

علاوه بر این، گونه‌های مختلف ماهی‌های تزئینی و گاه کمیاب هم‌چون امپراتور، جراح دم‌زرد، آنجله، عروس ناخدا، عروس زرد، آنتن‌دار، دلقک آبی، کاردنیال، هامور، دم‌گاوی، نئون، آرایشگر، صندوق‌ماهی، صندوق‌ماهی‌های شاخدار، خروس دریا، پیکاسو، ملوان، چیتی، شقایق، ژله، پیکاسو مشکی و... از سایر ماهی‌های تزئینی آب‌های پیرامون کیش هستند. 

 

تاریخچه

در زمان اشکانیان، مناطق پارس، بنادر و جزایر خلیج فارس، ماد، باختر، خوزستان، ری، بابل و آشور و تمامی بین‏النهرین تحت حکومت اشکانی قرار داشت. در این دوره که واپسین سلسله قبل از اسلام در ایران است، جزیره کیش از توابع کوره (شهر) اردشیر خوره (نواحی کازرون) استان فارس امروزی و جزء پاذگسیان نیمروز (بخش جنوبی) بوده است.

بنابر شواهد تاریخی، در دوره‌های هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان استفاده از ناوگان پیشرفته و بزرگ دریایی و استفاده از صدف و مروارید در تزئینات و مبادلات تجاری در تمدن‌های دور و نزدیک خلیج فارس و جزیره کیش رواج داشته است.  

پس از اسلام، این جزیره هم‌چنان مورد توجه بوده است. شواهد تاریخی حاکی از آن است که ابوهریره، از یاران پیامبر در زمان عمر، به بحرین و کرانه‌های غربی خلیج فارس دست یافت. در سال 23 هجری، سپاه اعراب به سرکردگی «ساریه‌بن زنیم کنانی» به کوره‌ی دارابگرد حمله کرد و سپاهیان کیش، فسا، داراب، میناب و... لشکری فراهم آوردند تا از کوره‌ی دارابگرد دفاع کنند. 

 

در دوران آل‌بویه یا دیلمیان (320 تا 447 قمری): در زمان عضدالدوله دیلمی رونق خلیج فارس به زمان ساسانیان بازگشت. از این زمان تا قرن هفتم هجری، خاندان مشهور بنی‌قیصر (ملک سلطان‌بن ملک قوام‌الدین‌بن ملک تاج‌الدین‌بن ملک شاه‌بن ملک جمشید) بر کیش حکومت می‌کرد. 

 

در دوران سلجوقیان (429 تا 590 قمری): توران‌شاه بانی آبادانی جزیره کیش گردید و حکمرانان سلجوقی منطقه کرمان (عمادالدوله، توران‌شاه، ملجوق‌شاه و...) سردارانی به نام شحنه به عمان و دیگر مناطق خلیج فارس گسیل می‌نمودند. 

 

در دوران حکومت اتابکان فارس (543 تا 685 قمری): در سال 626 قمری اتابک ابوبکربن سعدبن زنگی، سلسله بنی‌قیصر (ملک سلطان‌بن ملک قوام‌الدین‌بن ملک تاج‌الدین‌بن ملک‌شاه‌بن ملک جمشید) را در کیش برانداخت. او را از آن پس سلطان‌البر و البحر خواندند. در این زمان کیش به‌عنوان خزانه یا دولتخانه اتابکان فارس معروف بود. 

 

در دوران حکومت ایلخانان مغول (685 تا 736 قمری): ایلخانان حکومت فارس و جزایر آن را به مقاطعه می‌دادند و حکام فارس و جزایر گاهی جزو ثروتمندترین حکام می‌شدند، چنان‌که ملک شمس‌الدین محمدبن مالک در سال 676 قمری، کل حکومت فارس را به مقاطعه گرفت و فرمان حکومت مطلق برای او صادر شد.

 

در دوران تیموریان (771 تا 809 قمری): با روی کارآمدن امیرتیمور، امتیاز تجارت آزاد در ایران که توسط ایلخانان به ونیزی‌ها داده شده بود، لغو شد. در این دوران، بارتلمی، دریانورد پرتغالی، توانست راه جدیدی از جنوب آفریقا به شبه‌قاره هند و جنوب آسیا کشف کند و کم‌کم منطقه خلیج فارس رونق گذشته را از دست داد. 

 

در زمان صفویان  (905 تا 1148 قمری): در سال 913 قمری، پرتغالی‌ها به فرماندهی آلبوکرک، با شش کشتی و 460 مرد جنگی، به دلیل داشتن توپ و سلاح آتشین، جزیره هرمز را به تصرف درآوردند و امیر سیف‌الدین، حاکم هرمز و کیش، تابع و خراج‌گزار پرتغال شد. در این زمان، آلبوکرک پنج هزار اشرفی، (نزدیک به 15‌هزار ریال) غرامت جنگی گرفت و مقرر شد دولت پرتغال سالانه 15‌هزار اشرفی، به‌عنوان خراج دریافت کند و از کالاها و اجناس پرتغال، بیش از مقداری معین، حقوق گمرکی گرفته نشود و مال‌التجاره جزایر خلیج فارس در پرتغال نیز از پرداخت عوارض معاف شود. هم‌چنین مقرر شد که در ازای کمک نیروی دریایی پرتغال برای فرو نشاندن انقلابات داخلی و جنگ با عثمانی، شاه‌اسماعیل از جزایر خلیج فارس چشم بپوشد و امرای این جزایر، از آن پس، تابع پادشاه پرتغال باشند. 

بدین ترتیب، پس از این توافقات، حدود یک قرن پرتغالی‌ها بر جزایر خلیج فارس حکومت کردند تا این‌که سرانجام شاه‌عباس صفوی در سال 996 قمری به حکومت رسید و «اله‌وردی‌خان» مامور سرکوب پرتغالی‌ها شد. چندی بعد بحرین و جزایر هرمز و کیش از سلطه پرتغالی‌ها رهایی یافتند. 

 

در دوران افشاریه (1148 تا 1160 قمری): نادرشاه افشار، پس از شکست اشرف افغان در زرقان فارس، در پی تسخیر بغداد برآمد. محمدخان بلوچ، از همراهان محمود افغان که همراه او از قندهار آمده بود، با نادرشاه درگیر شد و پس از یک سلسله جنگ و گریز به جزیره کیش رفت. فرار وی به کیش سبب شد که نادرشاه برای تامین ارتباط با خلیج فارس درصدد ایجاد نیروی دریایی برآید. نادرشاه، «لطیف‌خان دشتستانی» را که از افسران برجسته بود، به سمت حاکم ایالت دشتستان و کاپیتانی سواحل و بنادر خلیج فارس انتخاب کرد. وی پس از خریداری دو ناو انگلیسی و دو ناو هلندی، جزیره کیش را محاصره و یاغیان گریخته به آن‌جا را سرکوب کرد.

در سال 1150 قمری، به همت لطیف‌خان، ناوگان ایران با چهار کشتی بزرگ و دو کشتی متوسط که حامل پنج هزار سرباز و 15هزار راس اسب بود، در خلیج فارس سازمان یافت. در سال 1154 قمری، امام‌وردی‌خان، دریادار نادر، دو فروند ناو هلندی را گرفت و به سمت کیش حرکت کرد. در اطراف کیش با دو کشتی یاغیان درگیر شد و یکی را غرق کرد.

 

در دوران زندیه (1179 قمری تا 1209): در زمان حکومت کریم‌خان زند، «میرمهنا» از مشایخ بندر ریگ بود. وی پس از کشتن پدر، عموها و عموزاده‌های خود، فرمانروای این ناحیه شد و سپس علیه کریم‌خان زند شورش کرد. 

کریم‌خان، زکی‌خان زند را برای سرکوب میرمهنا فرستاد و میرمهنا در این جنگ مغلوب و اسیر شد. چندی بعد با وساطت میرزامحمد خورموجی، داماد میرمهنا که مورد احترام کریم‌خان بود، میرمهنا مورد عفو قرار گرفت و به حکمرانی بندر ریگ و توابع آن منصوب شد. پس از مدتی میرمهنا دوباره طغیان کرد و در نهایت در سال 1179 قمری، حاکم جزیره خارک و دیگر جزیره‌ها از جمله کیش شد. در سال 1183 قمری، کریم‌خان قشونی به خارک فرستاد و میرمهنا شبانه به کویت و از آن‌جا به بصره گریخت. در آن‌جا، مسلم، حاکم بصره، سر میرمهنا را برید و برای پادشاه بغداد فرستاد. 

 

در دوران قاجار و پهلوی: در دوران قاجار، آقامحمدخان پس از 10 سال جنگیدن موفق شد بر تمام مناطق ایران از جمله کیش مسلط شود. پس از قتل آقامحمدخان و به سلطنت رسیدن فتحعلی‌خان قاجار، هم‌چنان این جزیره تابع ایالت فارس بود. در این زمان، گمرک کیش تحت نظر استاندار فارس در گاوبندی اداره می‏شد. در این دوره بنادر و جزایر جنوب به مقاطعه داده می‌شد و یکی از مقاطعه‌کاران بزرگ که کیش را نیز در تملک داشت، شیخ عبدالله چارکی بود. در سال 1296 قمری، جزیره کیش در قبال فتح قلعه «نبر» از توابع جهرم، از طرف ناصرالدین‌شاه به میرزاعلی محمدخان قوام‌الملک شیرازی، در ازای سالی 100 تومان واگذار شد. در سال 1302 شمسی، میرزا ابراهیم قوام‌الملک، جزیره کیش را به مبلغ 25هزار تومان به محمدرضاخان سطوت‌الممالک بستکی فروخت. 

در ابتدای روی کار آمدن خاندان پهلوی (سال‏های 1310 ـ

 1300 هـ . ‌ش) جزیره کیش که از املاک قوام‏الملک بود، مورد توجه قرار نگرفت و پس از جنگ جهانی اول، به دلیل وضعیت بد اقتصادی در کشورهای اروپایی و از رونق افتادن صید مروارید در این جزیره، کیش آبادانی و رونق خود را از دست داد اما در سال 1349 هـ . ‌ش جزیره کیش مورد بازدید هیئت‏های کارشناسی ایران و آمریکا قرار گرفت و با توجه به موقعیت این جزیره، اجرای طرح «توریستی ـ تجارتی» این جزیره پیشنهاد و در سال 1350 هـ . ‌ش، سازمان عمران کیش جهت عملی ساختن این طرح تشکیل و بخش اول این طرح، عملی شد.

 

در دوران انقلاب اسلامی: در 18 اسفند 1358 هـ . ‌ش شورای انقلاب اسلامی با تصویب لایحه‌ای جزیره کیش را از حقوق و عوارض گمرکی معاف کرد و فصل جدیدی در فعالیت‌های تجاری و رونق منطقه آغاز شد. در 20 تیر 1368 هـ . ‌ش هیئت وزیران، جزیره کیش را به‌عنوان منطقه آزاد تجاری و صنعتی معرفی کرد.

هم‌اینک نیز سازمان منطقه آزاد کیش توانسته است با ایجاد زیرساخت‌های اساسیِ صنعت گردشگری، در مدت کوتاهی به‌عنوان یک گزینه مطرح در گروه مراکز جذب گردشگری ایران نمود یابد. 

 

جاذبه‌های تاریخی و گردشگری

در این جزیره، جاذبه‌های تاریخی و گردشگری فراوانی وجود دارد:

 شهر قدیمی کیش: در اواسط کرانه شمالی، امروزه به صورت پشته‏های بزرگی مرکب از بناهای سنگی با ملات ساروج و گچ مشاهده می‏شود و وسعت آثار حدود سه کیلومتر در یک کیلومتر است.

 لنگرگاه: نزدیک به ساحل، آثار باستانی اسکله و لنگرگاه به همان صورت اولیه مشاهده می‏شود.

 قصر حریره: مجاور لنگرگاه است. یاقوت حموی از این قصر یاد کرده و آورده است: «شهر کیش بسیار قشنگ و زیباست و اطراف آن را قصرهای عالیه و باغات دلگشا احاطه کرده است...»

 مسجد حریره: مسجدی قدیمی که اکنون ستون‏های سنگی شکسته اطراف آن پراکنده‏اند.

 آب‌انبارهای قدیمی: به شکل مستطیل با دیوارهای سنگ و ساروج وجود دارد.

 مسجد خاتم‌الانبیاء(ص): با گلدسته‌های رفیع و مشرف به ساحل دریا که در محله‌ی «سفین« قرار دارد.

  مسجد امیرالمؤمنین(ع): منطقه پیرامون آن در گذشته سکونتگاه اصلی بومیان بوده و محله «ماشه» نام داشته است. 

 مسجد نور: بزرگ‌ترین مسجد بومیان کیش و دارای معماری زیبایی است. تک‌مناره‌ این مسجد، زیبایی خاصی دارد. این مسجد در محله سفین قرار گرفته و در اطراف یکی از کهنسال‌ترین درختان «لور» مجموعه درخت سبز، احداث شده است. 

 انجیر معابد یا انجیر بنگالی: درخت بزرگی است که در جزایر و بنادر خلیج فارس و دریای عمان می‌روید. تاج بزرگ، ریشه‌های آویزان از تنه اصلی و برگ‌های درشت و بیضی‌شکل، این درخت را از سایر گونه‌های گیاهی جزیره متمایز کرده است. میوه این درخت بدون دم و در ابعاد یک فندق است.

  منطقه جنگلی کیش: این جنگل مصنوعی که اغلب درختان آن در سال 1371 هـ . ‌ش کاشته شده‌اند، حدود 600 هکتار وسعت دارد. انواع درختان موجود در منطقه جنگلی عبارتند از: آکاسیا، درمان عقرب، اکالیپتوس، ابریشم مصری، گهور، کُنار، لور، گز، خرما  و تمر هندی.

 روستای باغو: از آبادی‌های قدیمی کیش است که در جنوب‌ غربی جزیره قرار دارد. در این منطقه بیشه انبوهی از انواع درختان بومی هم‌چون درختان کهنسال لوز وجود دارد.

 پارک آهوان: با دو هکتار مساحت، دارای تعدادی قفس برای نگهداری از انواع حیوانات است. 

 پارک فدک: با مجموعه‌ای از درختان بومی و غیر بومی در بخش جنوبی جزیره قرار گرفته است. 

 پارک کودک: در کنار اسکله تفریحی قرار دارد و قدیمی‌ترین پارک کیش محسوب می‌شود.

 باغ ریحان: این پارک‌ها در «جاده دنیا» واقع است و در آن‌ انبه نیز کاشت می‌شود. 

 نخلستان طلوع کیش: در شرق جزیره، در مجاورت مجتمع مرجان قرار دارد. 

 نخلستان غروب کیش: در جنوب جزیره و در نزدیکی کشتی یونانی قرار دارد که دارای درختان مرکبات و نخل است. 

 کلبه هور یا خورشیدی: در غرب جزیره و بر روی دماغه جزیره احداث شده است.

 شهر تاریخی حریره: آثار این شهر به صورت پشته‌های بزرگ مرکب از بناهای سنگی با ملات (ساروج و گچ) مربوط به قرن هفتم و هشتم هجری شمسی مشاهده می‌شود. 

 پایاب: با قدمتی بیش از دو هزار سال، پس از بازسازی با مرجان‌های جزیره سنگ‌فرش شده است. 

 کشتی یونانی: یک کشتی عظیم باربری یونانی که به دلایلی نامعلوم سال‌ها پیش در گوشه‌ای از ساحل جنوب ‌غربی کیش به گل نشسته است. 

 

بازرگانی در کیش

از دیرباز تاکنون، جزیره کیش، مرکز بازرگانی خارجی ایرانیان بوده و بازرگانان بزرگ پارس هم‌چون خواجه نجم‌الدین شیرازی، در آن دارالتجاره و بارگاه بازرگانی بین‌الملل آن روزگاران را داشتند. این جزیره در سده‌های اسلامی، از مراکز مهم بازرگانی دریایی و بازرگانی بین‌الملل به شمار می‌آمده و شمار زیادی از بازرگانان ایرانی و عرب در آن می‌زیستند و در آن دارالتجاره برپا کرده بودند. کالاهایی که از چین و هندوستان می‌آمده، چنان‌چه در بندر جرون تخلیه نمی‌شده، به کیش انتقال می‌یافته و در انبارهای آن‌جا به امانت سپرده می‌شده تا با کشتی‌های کوچک‌تر و زورق‌ها به دیگر کرانه‌های ایران حمل شوند.

۲۶ آذر ۱۳۹۷ ۱۰:۴۵
کد خبر : ۴۴,۶۸۷
کلیدواژه ها: شماره 260