بندر «چارک»؛ دروازه ورود گردشگران به جزیره
بندر چارک از بنادر تاریخی خلیج فارس است که به خاطر نزدیکی آن به جزیره کیش و ساختار بندری و حمل‌و‌نقل دریایی آن، تا حدودی دروازه ورودی گردشگران به جزیره کیش محسوب می‌شود. آن‌طور که حاج‌میرزاحسن حسینی فسایی در «فارسنامه ناصری» نقل کرده، در دوره ناصری این بندر را به نام بندر چارک می‎نامیدند و در دوره مظفری هم به همین نام بوده است.(Lorimer,p.354)
جغرافیای به شدت گرم
از نظر موقعیت جغرافیایی، این بندر در غرب بندر لنگه به مختصات 30 : 54 طول جغرافیایی و 36 : 26 عرض جغرافیایی و ارتفاع متوسط چهار متر از سطح دریا، قرار گرفته است. این بندر از شمال به باوردان، از جنوب به خلیج فارس، از مغرب به روستای تاوونه و از سمت مشرق به بندر حسینه محدود است.  شهر ـ بندر چارک در ۳۰۰ متری مشرق خلیج فارس واقع شده است و ارتفاعش از سطح دریا 40 متر است. چارک فاقد رودخانه‌ی دائمی و فصلی بوده و تنها رودخانه‌های اتفاقی و مسیل در آن جریان دارد. بر اساس اطلاعات فرهنگ جغرافیای ایران، آب و هوای بندر چارک، مرطوب، بریِ ملایم، خیلی خشک، خنک تا خیلی گرم با رطوبت است. چارک به علت نزدیکی به مدار استوایی، فاقد چهار فصل مشخص است و عملا بیش از دو فصل ندارد؛ یکی زمستان‌های معتدل که از آذرماه شروع می‌شود و در بهمن‌ماه خاتمه پیدا می‌کند و دیگری، تابستانی بسیار گرم که شامل بقیه ماه‌های سال است. (سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص43) دمای هوا در هیچ یک از روزهای سال این بندر به صفر نمی‌رسد. گرمای واقعی بندر چارک از فروردین‌ماه  به تدریج آغاز و در اردیبهشت و خرداد از مرز 40 درجه عبور می‌کند. رطوبت نسبی در بندر چارک زیاد است و شرایط اقلیمی به‌گونه‌ای است که رطوبت در تمام ماه‌های سال بیش از 50 درصد گزارش شده است. ارتفاعات و کوه‌های مهم بندر چارک عبارتند از: کوه نمکی با ارتفاع یک‌هزار و 485 متر، در 28 کیلومتری شمال غرب، کوه بیشه با ارتفاع یک‌هزار و 248 متر در 22 کیلومتری شمال غرب، کوه گپ با ارتفاع 747 متر در 12 کیلومتری شمال غرب و کوه شور(سور) با ارتفاع 725 متر که در 35 کیلومتری شمال غربی این بندر قرار دارد.
 
همسایه کیش
در مورد پیشینه تاریخی بندر چارک باید عنوان کرد که این بندر به خاطر مجاورت جزیره کیش و قرار داشتن در مرکز «شیب‌کوه» و البته موقعیت جغرافیایی آن، همواره مورد توجه بوده است. اما تاریخ مکتوب آن از عصر زندیه به بعد مورد توجه است. در سال 1169 ه.ق، «قواسم» به بندر لنگه و بنادر شیب‌کوه که بندر چارک نیز جزء آن بود، هجوم آوردند. شیخ محمدخان بستکی از خوانین بنی‌عباسیانِ بستک که از سوی نادرشاه افشار و بعدا کریم‌خان زند، امنیت مناطق مهمی از خلیج فارس و از جمله شیب‌کوه را برعهده داشت، به دستور کریم‌خان به مبارزه با قواسم پرداخت و با شکست دادن آن‌ها، طبق شروطی سکونت مهاجمان را در بنادر خلیج فارس با هماهنگی دولت مرکزی قبول کرد و بندر چارک، توابع آن و جزیره کیش را به آل‌علی جهت سکونت واگذار کرد و آن‌ها رعیت دولت ایران شدند. (بنی‌عباسیان بستکی، صص 129 و 130)
در دوره لطفعلی‌خان زند و دوران آشوب پس از مرگ کریم‌خان زند، خلیج فارس و بندر چارک بار دیگر شاهد هجوم و تاخت‌وتاز اعراب بود. در این زمان، هادی‌خان بستکی، فرزند و جانشین شیخ محمدخان بستکی ـ که جزیره قشم و لارک، بنا به دستور کریم‌خان زند تحت قلمرو او بود ـ نسبت به تاخت‌وتاز اعراب واکنش نشان داده و جمعیت زیادی به سرکردگی شیخ سلطان مرزوقی و پسرش و مشایخِ قواسمِ بندرلنگه به کمک مشایخ قواسمِ راس‌الخیمه فرستاد. او هم‌چنین پسرش، شیخ عبدالنور و تفنگچیان بستکی، جهانگیریه و کهورستانی را از طریق دژگان برای حفاظت بندر عباس و جلوگیری از ورود اعراب متجاوز اعزام داشت و از عبدالله‌خان لاری هم درخواست کرد که تفنگچیان لاری را برای کمک به او بفرستد. از سوی دیگر، شخص هادی‌خان همراه با مشایخ شیب‌کوه، مزروقی، چارکی، بشیری، نصوری که گرد آورده بود، به بندرعباس و قشم از طریق دریا و خشکی رهسپار شدند. (العباسی، صص 167 و 168)
این مسئله به خوبی نشان می‌دهد که آل‌علی در چارک، پس از پیمانی که با شیخ محمدخان بستکی بسته بودند، رعیت دولت ایران شده و در مقابل هجوم قبایل عرب در کنار دولت ایران با آن‌ها مقابله می‌کردند. در دوره فتحعلی‌شاه قاجار و فرمانفرمایی حسینعلی‌میرزا فرمانفرما که احمدخان بزرگ، حاکم بستک و جهانگیریه از سوی دولت مرکزی بود نیز وهابی‌ها به بنادر ایرانی خلیج فارس هجوم آوردند. در آن روزگار آل‌علی در بندر چارک در کنار خوانین بنی‌عباسی به مقابله با وهابی‌ها در سواحل ایران پرداختند و آن‌ها را شکست دادند.(بنی‌عباسیان بستکی، ص207)
 
مالیات کیش صرف چارک می‌شد
در دوره محمدشاه قاجار، چارک، بندری معمور و آباد است؛ معادل یک هزار باب عمارت از گچ و سنگ برپا و دایر دارد و هفت باب مسجد عالی را در خود جای داده، به ویژه مسجدی که پدر شیخ عبدالله چارکی بنا نهاده بود که زیبایی خاصش در کتاب «تاریخ بنادر و جزایر خلیج فارس» مورد تایید محمدابراهیم بستکی قرار گرفته است. اهل آن بندر کلا صاحب مال و صاحب کشتی‌های زیادی بودند. در ساخت خانه‌هایشان از گچ و سنگ و چوب نخل فراوان استفاده می‌شد. 10 روستای آباد در حوالی بندر مذکور کلا تحت حکم شیخ عبدالله، شیخ چارک بودند. در اطراف بندر چارک کلا نخلستان و در حوالی بندر باغستان و درخت‌های انجیر، انگور و سپستان زیاد بود. شیخ عبدالله همواره از دولت مظفری تبعیت می‌کرد. او از بلوک تحت نظر خودش سالی 80 تومان زر بیاض که معادل یکصد و60 تومان رایج سلطانی باشد، به بیگلربیگی لار، سبعه، فرگ، سواحل و دریابار می‌داد. نکته جالب توجه تحقیقات کازرونی این‌جاست که نشان می‌دهد در این دوره مالیات جزیره کیش نیز متعلق به شیخ عبدالله، شیخ بندر چارک بوده است.
در دوره‌ی ناصری، بندر چارک جزء ناحیه شیب‌کوه بوده و شیوخ آل‌علی در بندر چارک و از جمله شیخ حسن چارکی بر ناحیه شیب‌کوه حکومت محلی داشتند.(حسینی فسایی، ج2، ص 1519) هم‌چنین در این دوره بندر چارک جزء حوزه‎ی جمعیتی حکومت مصطفی‌خان بستکی بوده است که از طرف ناصرالدین‌شاه قاجار، حاکم منطقه جهانگیریه بود و ضابطی بنادر شیبکوه، گاوبندی و... را برعهده داشت.(بنی‌عباسیان بستکی، ص282)
 
گمرک چارک از مضافات لنگه بود
در دوره مظفری، چارک یکی از بنادر شیب‌کوه در سواحل ایران بود. این شهر، چندین برج و قلعه داشت و درختان نخل در آن‌جا رشد می‌کردند. قلعه آن‌جا به عنوان محکم‌ترین قلعه شیب‌کوه بود و آل‌مرازیق و آل‌حمادی در همسایگی چارک قرار داشتند. لنگرگاه آن‌جا در مقابل وزش باد بسیار خوب بود. یکصد و 70 خانوار در چارک زندگی می‌کردند که از طایفه آل‌علی بودند. برخی از مردم آن‌جا با کشاورزی و باغات خرما امرار معاش می‌کردند اما اکثر مردم آن‌جا دریانورد بوده و با صید مروارید و ماهی روزگار می‌گذراندند. تعداد کمی هم تاجر بودند و هشت کشتی تجاری برای حمل‌ونقل کالا داشتند که به بصره و مسقط تردد می‌کردند و گاهی به هند هم می‌رفتند.(Lorimer,p.354) چارکی‌ها هم‌چنین دارای 12 کشتی صید مروارید بودند که در خلیج فارس به صید مروارید می‌پرداختند. 12 قایق نیز داشتند که برای صید ماهی و صید مروارید در مکان‌های نزدیک از آن استفاده می‌کردند. مردم چارک دارای گمرک بودند و سالانه یک‌‎هزار و 600 تومان مالیات به خوانین بنی‌عباسی بستک پرداخت می‌کردند.(Ibid,p.355) در سال 1910میلادی مواجب پرداخت شده از سوی گمرک بندر چارک 10 تومان به مدیر گمرک، میرزاعلی و 18 تومان به دو تفنگچی بود و گمرک بندر چارک از مضافات بندر لنگه محسوب می‌شد.(سدیدالسلطنه، سرزمین‌ها...، صص211 و 212)
 
پیوستن به فارس در روزگارِ قاجاری
در سال 1916میلادی و در زمان احمدشاه قاجار، گمرک چارک جزء گمرک بنادر شیب‌کوه و تحت نظر استانداری فارس در شیراز بود. در این دوره، چارک دارای 400 نفر جمعیت بود که مردم آن کشاورز، بازرگان، صیاد مروارید و ماهیگیر بودند. در کتاب «خلیج فارس در عصر استعمار»، صادرات چارک، چوب، ذغال و غلات عنوان شده و آمده است که تعداد کشتی‌های بادی صیادان بندر چارک در سال 1916، 25 عدد بوده است. هم‌چنین در دوره احمدشاه قاجار و در سال 1301، محمدیوسف بستکی از سوی شیخ محمدبن‌شیخ‌صالح، ضابط بندر چارک، به عنوان کلانتر چارک انتخاب شد. شیخ محمد نیز از طرف حکومت بوشهر ضابط بندرچارک تعیین شد. در آن روزگار، چارک یکصد و 50 خانوار و در حدود 400 نفر جمعیت داشت و دارای 10 نفر تفنگچی بود.
مالیات سالانه چارک 600 تومان بود. از هر سر (نفر) هشت روپیه مالیات می‌گرفتند. از گندم، ده‌یک دریافت می‌کردند. ابنیه دولتی در آن‌جا وجود نداشت. شش فروند کشتی بادبانی وجود داشت و ماهیگیری صیادان برای مصارف داخلی بود. تجارت چارک، برنج و گندم بود که از کراچی وارد می‌کردند. اجناس از بندر چارک از راه خشکی به بستک حمل می‌شد. مردم آن‌جا غواصی هم می‌کردند. از غواصان محلی یک سهم مالیات گرفته می‌شد. مدرسه در چارک وجود نداشت، اما دو مکتب‌خانه محلی در آن مشغول به کار بودند. معادن گچ و نمک عموما به مصرف اهالی می‌رسید. انگلیسی‌ها هم گاها به این بندر وارد می‌شدند. عایدات گمرک آن‌جا 640 تومان در ماه بود.(وثوقی، صص 106 ـ103)
در اواخر عصر پهلویِ دوم، مردم بندر چارک به گرفتن ماهی، صید مروارید و ملوانی در کشتی‌های بازرگانی که در امور کارهای معاملات پایاپای کار می‌کردند، مشغول بودند. اکثریت مردم آن از عشیره‌ی آل‌عتوب و آل‌علی بودند و جمعیت آن در حدود 750 خانوار بود که به زبان عربی و فارسی سخن می‌گفتند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران و با توجه به نگاهی که نسبت به مناطق محروم به وجود آمد، بندر چارک نیز رشد خوبی را آغاز کرد. اکنون شهر چارک که به آن بندر چارک نیز می‌گویند، مرکز بخش شیب‌کوهِ شهرستان بندر لنگه در استان هرمزگان شده و دارای بخشداری و سازمان‌های متعدد شهری است. کشتیرانی بندر چارک، هر روز، سرویس‌های رفت‌وبرگشت متعددی به جزیره کیش جهت بردن مسافر «همراه با ماشین» ترتیب داده که در رونق گردشگری جزیره کیش، نقش کلیدی ایفا می‌کند. به خاطر مجاورت با کیش، بندر چارک در زمینه اقتصادی و به ویژه گردشگری شکوفاتر شده و همین مجاورت نیز بر بافت شهری چارک تاثیر گذاشته است. با تمام این مباحث هنوز هم زیرساخت‌های بندر چارک نیاز به تکامل بیشتری دارد، اما ارتباط تنگاتنگی که از گذشته بین جزیره کیش و بندر چارک وجود داشته، درحال‌حاضر هم به انحای متعدد ادامه دارد. نکته‌ای که نباید از نظر پنهان داشت، این است که ترکیب جمعیتی بندر چارک نسبت به گذشته تغییر کرده و این شهر تاریخی می‌تواند در جوار جزیره کیش به توسعه اقتصادی بیشتری نیز برسد و اقتصاد شکوفاتری داشته باشد.
۲۶ آذر ۱۳۹۷ ۱۱:۴۷
کد خبر : ۴۴,۶۹۶
کلیدواژه ها: شماره 260